Grieks-Romeinse periode: van Alexander tot Cleopatra

Toen Alexander de Grote in 332 voor Christus Egypte binnentrok, kwamen de Egyptenaren hem niet tegemoet met weerstand maar met opluchting. De Perzen, die Egypte hadden bezet, stonden niet bekend om hun respect voor de lokale goden en cultuur. Alexander deed dat anders: hij bezocht de tempels, offerde aan de Egyptische goden en liet zich door het Orakel van Amun in de Siwa-oase erkennen als zoon van de god Amun. Daarmee plaatste hij zichzelf in de faraonische traditie.

Alexander stichtte in 331 voor Christus een nieuwe stad aan de Middellandse Zeekust: Alexandrië. Hij koos de plek zelf, liet de straten uittekenen en vertrok daarna naar Azië. Hij zou Egypte nooit meer terugzien. Zijn lichaam werd na zijn dood in 323 voor Christus teruggebracht naar Alexandrië en begraven in een tombe die later werd verloren. Archeologen zoeken er nog steeds naar.

Na Alexanders dood erfde zijn generaal Ptolemaios I Egypte. Hij stichtte een dynastie die driehonderd jaar zou duren. De Ptolemeeën waren Grieks van herkomst en Grieks sprekend, maar ze begrepen dat ze in Egypte alleen konden regeren als ze de Egyptische religie en tradities respecteerden. Ze lieten zichzelf afbeelden als farao's, bouwden tempels in de Egyptische stijl en namen de farao-titels aan.

Alexandrië werd in deze periode het intellectuele centrum van de wereld. De Bibliotheek van Alexandrië was het grootste archief van kennis uit de oudheid, met naar schatting honderdduizenden papyrusrollen. De Pharos, de vuurtoren van Alexandrië, gold als een van de zeven wereldwonderen. Het Mouseion (waarvan ons woord museum stamt) was een denktank waar Euclides zijn geometrie formaliseerde, Eratosthenes de omtrek van de aarde berekende en Archimedes zijn principes ontwikkelde.

De Ptolemeïsche tempels zijn vandaag de dag de best bewaarde van Egypte, precies omdat ze uit een latere periode stammen dan de Nieuw Rijk-tempels. De Horus-tempel in Edfu (bouw begon 237 v.Chr.) en de Hathor-tempel in Dendera zijn de meest complete voorbeelden. De Philae-tempel bij Aswan, gewijd aan de godin Isis, werd in de jaren zeventig steen voor steen verplaatst naar een hoger eiland om te worden gered van het stijgende Nassermeer.

Cleopatra VII (69-30 voor Christus) was de laatste van de Ptolemeïsche heersers en de enige van haar dynastie die de moeite nam de Egyptische taal te leren. Ze sprak naast Grieks ook Egyptisch, Koptisch, Hebreeuws, Arabisch en vermoedelijk Ethiopisch: een politieke strategie om zonder tolk te kunnen onderhandelen.

Ze verbond zich achtereenvolgens met twee van de machtigste Romeinen van haar tijd. Met Julius Caesar kreeg ze een zoon. Na Caesars moord koos ze de kant van zijn erfgenaam Marcus Antonius, met wie ze drie kinderen had. Hun relatie was zowel politiek als persoonlijk, en hun gezamenlijke macht maakte hen een bedreiging voor de andere erfgenaam van Caesar: Octavianus.

Bij de Slag bij Actium in 31 voor Christus versloeg Octavianus de gecombineerde vloot van Antonius en Cleopatra. Beide vluchtten terug naar Alexandrië. Marcus Antonius pleegde zelfmoord. Cleopatra onderhandelde tevergeefs met Octavianus over de toekomst van haar kinderen en Egypte. Op 12 augustus 30 voor Christus stierf ze, vermoedelijk door vergiftiging, al is de exacte doodsoorzaak nooit vastgesteld. Egypte werd een Romeinse provincie.

Als Romeinse provincie was Egypte de meest waardevolle bezitting van het rijk: de graanschuur die Rome van voedsel voorzag. De Romeinse keizers namen de titel van farao aan en lieten zich in Egyptische stijl afbeelden op tempelmuren, maar de intellectuele en politieke macht verplaatste zich naar Rome.

In deze periode verspreidde het christendom zich snel door Egypte. De evangelist Marcus zou de kerk in Alexandrië hebben gesticht in de eerste eeuw na Christus. Het Koptische christendom dat hieruit groeide, is een van de oudste christelijke kerken ter wereld en bestaat nog altijd. De Koptische taal is een directe afstammeling van het Oud-Egyptisch en leeft voort als kerktaal in de Koptische kerk, vergelijkbaar met hoe het Latijn in de Rooms-Katholieke kerk wordt gebruikt.

In Cairo vind je de Koptische wijk (Coptic Cairo) met de Hangkerk, een van de oudste kerken van Egypte, en het Koptisch Museum dat de vroeg-christelijke geschiedenis van het land documenteert. Lees verder over de periode daarna: de islamitische verovering en het middeleeuwse Egypte.